Zedelijke terminologie

((Deze pagina hoort hoger, maar er is nog geen algemene plaats waar waarden besproken worden.))

Verdriet
Dit is het Engelse „sorrow”. Sorry zeggen betekent zijn verdriet of medeleven uiten.
Spijt
Het verlangen dat het anders was gegaan. Spijt betuigen betreft vaak het eigen handelen, maar veroordeelt dat niet. Wie een mens van de verdrinkingsdood redt en daarbij een vaartuig noodzakelijk licht beschadigt kan daarover jegens de eigenaar spijt betuigen, en tegelijk weten dat hij het goede heeft gedaan.
Berouw
Morele spijt om een eigen beslissing. Dit behelst zelfveroordeling.
Berouw eisen is slechts zinvol als de ander door zelfonderzoek en reflectie tot dit berouw kan komen. Meestal wordt formele schulderkenning bedoeld.
Verantwoording
De mogelijkheid dat anderen mijn gedrag beoordelen. Verantwoording afleggen is analoog aan een accountantsonderzoek toestaan.
Verantwoordelijkheid
De plicht tot het afleggen van verantwoording. In afgeleide zin: de met die plicht corresponderende (beslis)bevoegdheden.
Rekenschap
De — al dan niet vrijpleitende — uitleg van de morele toestand. Vergelijkbaar met de boekhouding die overgelegd wordt.
Aansprakelijkheid
Datgene dat lof- of blaamwaardig maakt. Aansprakelijkheid ontstaat doordat men de gemaakte keuze, of de gepleegde daad, had kunnen vermijden. ((Compatibilisten zijn het hiermee oneens.)) Aansprakelijkheid ligt „where the buck stops”, en dat is waar de vrije keuze optrad. Als ik mijn zusje van de glijbaan duw en zij botst met een ander kind, ben ik, en niet zij, verantwoordelijk voor die botsing — en dat wordt niet anders als ik, in plaats van haar te duwen, haar wil beinvloed: een geïndoctrineerde kindsoldaat is op zijn minst verminderd verantwoordelijk.
((De term „aansprakelijkheid” is te zeer legaal-economisch. Een morele term met dezelfde lading zoek ik nog. Meestal wordt, dubbelzinnig, „verantwoordelijkheid” gebruikt om dit begrip in een morele context aan te geven.))
Excuus, Verontschuldiging
Een afwijzing van eigen schuld onder verwijzing naar een andere oorzaak. „Mijn verontschuldiging is dat mijn huis afgebrand is, waardoor ik niet in staat was mijn verplichtingen na te komen.” Geen excuus hebben betekent voluit verantwoordelijk zijn.
Excuses aanbieden betekent pleiten voor een dergelijke andere oorzaak als verontschuldigende factor. Wie geen excuses heeft kan die ook niet aanbieden. Excuses eisen is onzin als die excuses er niet zijn — meestal wordt bedoeld een uiting van berouw te eisen.
Vergeving, Vergiffenis
Het vergeven is een vrije daad — iemand kan om vergeving vragen, of zelfs smeken, maar niemand mag vergeving eisen. Slechts een schuld kan vergeven worden, dus aan wie een excuus heeft valt niets te vergeven.
Verder nog
Schaamte, schuld.

((Te doen: toerekenen, toeschrijven.