# ?ꜛ, lipbloem-ordeꜛ

### Acanthaceaeꜛ, acanthusfamilieꜛ

### Scrophulariaceaeꜛ, helmkruidfamilieꜛ

Alleen hommels zijn zwaar genoeg om leeuwenbekken te openen.

#### Verbascumꜛ, toortsꜛ

Naamgeving
  Van het Latijn „barbascum”, ‚melige toorts’ < „barba”, ‚baard’, vanwege de beharing van die plant. Naar de vorm en de helgele bloemkleur der plant. Engels: mulleinꜛ.

##### Verbascum thapsusꜛ, koningskaarsꜛ

Naamgeving
  Engels: great mulleinꜛ.

##### Verbascum phlomoidesꜛ, keizerskaarsꜛ

#### Linariaꜛ, vlasleeuwebekꜛ

Naamgeving
  Van het Latijn „linum”, ‚vlas’, daar de beide planten bladen van gelijke vorm hebben. De bloem heeft de vorm van een muil (die zich bij zijdelings drukken opent). Engels: toad-flaxꜛ.

##### Linaria vulgarisꜛ, vlasbekjeꜛ

#### Scrophulariaꜛ, helmkruidꜛ

Naamgeving
  Van het Latijn „scrofula”, ‚scrofulose’ (lymfklierzwelling) (< „scrofulae”, ‚halsklieren’ < „scrofa”, ‚zeug’), vanwege het gebruik. De bloem heeft de vorm van een helm. Andere namen: ‚aambeiwortel’ (naar de vorm van de wortel), ‚scrofelkruid’. Engels: figwortꜛ.

##### Scrophularia nodosaꜛ, helmkruid

#### Gratiolaꜛ, genadekruidꜛ

Naamgeving
  Latijn ‚kleine genade’, < „gratia”, ‚gunst’, ‚gratie’.

##### Gratiola officinalisꜛ, genadekruid

Giftig.

#### Digitalisꜛ, vingerhoedskruidꜛ

Zeer giftig. Typische hommelbloemen: te diep voor bijen en te nauw voor vlinders.

Naamgeving
  Latijn „digitus”, ‚vinger’, zie Geschiedenis. Naar de Latijnse naam. Engels: foxgloveꜛ.
Geschiedenis
  Leonart Fuchs (zie Fuchsia) noemde de plant Digitalis, daar hij de bloemen op vingerhoeden vond lijken.

##### Digitalis purpureaꜛ, vingerhoedskruid

Bevat hartglycosiden, waaronder digitoxine (en convallatoxine?). Daarom wordt tegenwoordig vrijwel alleen wollig vingerhoedskruid (zie aldaar) gebruikt voor medische doeleinden.

##### Digitalis lanataꜛ, wollig vingerhoedskruidꜛ

Bevat hartglycosiden, waaronder (convallatoxine? en) digoxine, dat iets veiliger is dan digitoxine (zie vingerhoedskruid).

#### Veronicaꜛ, ereprijsꜛ

Naamgeving
  De bloem valt zeer gauw af, net zoals eer en roem snel vergaan. Engels: speedwellꜛ.

##### Veronica officinalisꜛ, mannetjesereprijsꜛ

Naamgeving
  Engels: common speedwellꜛ.

#### Euphrasiaꜛ, ogentroostꜛ

Een halfparasiet.

Naamgeving
  Grieks „euphrainò”, ‚verblijden’ < „euphròn”, ‚blij’ < „eu”, ‚goed’ en „phrèn”, ‚opwelling, ‚hart’, vanwege de ermee bewerkte genezing der ogen. De pupilachtige donkere vlek in het midden der bloem betekende volgens de signatuurleer dat de plant hielp bij oogziekten. Engels: eyebrightꜛ.

##### Euphrasia strictaꜛ, stijve ogentroostꜛ

### Orobanchaceaeꜛ, bremraapfamilieꜛ

### Bignoniaceaeꜛ, trompetbloemfamilieꜛ

### Gesneriaceaeꜛ, gloxiniafamilieꜛ

### Lentibulariaceaeꜛ, blaasjeskruidfamilieꜛ

### Labiataeꜛ, lipbloemenꜛ

#### Menthaꜛ, muntꜛ

Naamgeving
  Latijn „ment(h)a”, ‚kruizemunt’ < Grieks „mintha”, ‚munt’. Engels: mintꜛ.

##### Mentha spicataꜛ, aarmuntꜛ

Naamgeving
  Heet bij HO groene munt. Engels: spear-mintꜛ.

##### Mentha spicata crispataꜛ, kruizemuntꜛ

##### Mentha suaveolensꜛ, (Mentha rotundifoliaꜛ), witte muntꜛ

Naamgeving
  De nomenclatuur van de muntsoorten en hun bastaarden is zeer verward. Het NOM-boek noemt deze soort „wollige munt”, een naam die door HHT aan M velutina, en door HO aan M × niliaca nm．alopecuroides wordt gegeven. Verder lijken M．suaveolens en M．rotundifolia synoniemen te zijn. Engels: round-leaved mintꜛ.

##### Mentha longifoliaꜛ, hertsmuntꜛ

Naamgeving
  Engels: horse ．mintꜛ.

##### Mentha aquaticaꜛ, watermuntꜛ

Naamgeving
  Engels: water ．mintꜛ.

##### Mentha × piperitaꜛ, pepermuntꜛ

Bevat vluchtige oliën, waaronder menthol, dat de spierspanning vermindert. De verschillende soorten zijn op smaak te determineren.

Naamgeving
  In de kloostertuin Mentha geheten. Het ×-teken voor de latijnse soortnaam betekent dat het hier om een kruising gaat. Het is zeer onwaarschijnlijk dat dit de plant is die Strabo onder de naam Mentha beschreef, want pepermunt is voor het eerst ontdekt in 1696 op een veld met aarmunt. Waarschijnlijk is het een kruising van aarmunt met watermunt. Engels: pepper．mintꜛ.
Gebruik
  Door de darmperistaltiek te verminderen heft menthol kramp en misselijkheid op, en verdrijft darmgassen. Door de spieren rond de haarvaten te ontspannen vergroot het bij uitwendig gebruik de huiddoorbloeding en dus de opname van middelen door de huid.

##### Mentha pulegiumꜛ, poleiꜛ

Naamgeving
  In de kloostertuin Pulegium geheten, de middeleeuwse naam. Klassiek Latijn is „puleium”. Engels: pennyroyalꜛ.

##### Mentha arvensisꜛ, akkermuntꜛ

Naamgeving
  Engels: corn ．mintꜛ.

#### Lycopusꜛ, wolfspootꜛ

Naamgeving
  Grieks „lukopus”, ‚wolfspoot’, < „lukos”, ‚wolf’, en „pous”, ‚voet, poot’. Niet te verwarren met wolfsklauw (Lycopodium).

##### Lycopus europaeusꜛ, wolfspoot

#### Salviaꜛ, salieꜛ

Een uiterst soortenrijk geslacht: er bestaan wereldwijd meer dan 1000 soorten salie!

Naamgeving
  Latijn „Salvia” < „salvare”, „redden, verlossen”, verwant met „salus” „gezondheid, welzijn, heil”. Vandaar dat we elkaar nog altijd „saluut!” kunnen wensen.

##### Salvia sclareaꜛ, scharleiꜛ

Naamgeving
  In de kloostertuin Sclarega geheten. Waarschijnlijk is dit, net als de soortnaam „sclarea”, een verlatinisering van het woord „scharlei”. Het accent is problematisch. Volgens Heimans is het „sclarea”, maar volgens Heukels en het NOM-boek is het „sclarea”. Dit laatste lijkt onwaarschijnlijk, tenzij het woord uit het Grieks zou komen (en dan wellicht „stijf” zou betekenen). Anderzijds wijst de vorm van Walahfridus, „sclarega”, wel weer op een accent op de „e”. Wellicht heeft het woord iets met het door Gargius Martialis gebruikte „sclareia”, ‚riet’, te maken?
Gebruik
  Net zo gebruikt als salie.

##### Salvia officinalisꜛ, echte salieꜛ

Een echte hommelbloem: alleen hommels hebben de kracht het klepje weg te duwen. Bij intensief koken komt het giftige thujon vrij.

Naamgeving
  In de kloostertuin Salvia geheten, naar de Latijnse geslachtsnaam.
Gebruik
  Een panacee, en saliemelk is ook nog eens slaapverwekkend en flauw smakend, bij uitstek geschikt dus voor iemand die niets onderneemt, en altijd bang is iets op te lopen: Jan Salie.

#### Origanumꜛ, marjoleinꜛ

Naamgeving
  Grieks „origanon” of „origanos”, mogelijk < een Afrikaanse taal, of < „oros”, ‚berg’, en „ganos”, ‚schittering, schoonheid’. De naam ‚marjolein’ < Laatlatijn „majoraca” < Latijn „amaracus” < Grieks „amarakos”. Verdere afleiding mij onbekend. Engels: majoramꜛ.

##### Origanum vulgareꜛ, wilde marjoleinꜛ

##### Origanum majoranaꜛ, marjolein

Naamgeving
  Ook majorein genoemd.

#### Thymusꜛ, tijmꜛ

Naamgeving
  Grieks „thumon”, mogelijk < „thuoo”, ‚een brandoffer brengen’. Verwant met Latijn „fumus”, ‚rook’. Engels: thymeꜛ.

##### Thymus serpyllumꜛ, wilde tijmꜛ

Naamgeving
  Vroeger kwendelꜛ geheten.

##### Thymus vulgarisꜛ, echte tijmꜛ

#### Saturejaꜛ, bonenkruidꜛ

Naamgeving
  De afleiding van de Latijnse naam „satureia” ken ik niet. Van „satyr”, of genoemd naar Saturum bij Tarentum? Het Griekse „saturia” is de naam van een bolgewas. Het is een geliefd kruid bij tuinbonen.

##### Satureja hortensisꜛ, bonekruidꜛ

#### Clinopodiumꜛ, borstelkransꜛ

Naamgeving
  Onduidelijk. Van Grieks voor ‚beddenpoot’? Engels: hedge calamintꜛ.

##### Clinopodium vulgareꜛ, borstelkrans

Naamgeving
  Engels: wild basilꜛ.

#### Nepetaꜛ, kattekruidꜛ

Naamgeving
  Latijn „nepeta”, ‚kattekruid’ (niet gevonden). Misschien < „Nepete”, ‚Nepi’ (stad in Etrurië)?

##### Nepeta catariaꜛ, wild kattekruidꜛ

Naamgeving
  In de kloostertuin Nepeta geheten. Engels: catmintꜛ.

#### Glechomaꜛ, Hondsdrafꜛ

##### Glechoma hederaceaꜛ, Hondsdraf

Bevat looistof, bitterstof, saponine, vluchtige olie, hars.

Naamgeving
  De naam „hondsdraf” is waarschijnlijk een volksetymologie van het Gotische woord „gunderaba”, ‚wondrank’. Mogelijk is dit zelf weer een volksetymologie uit „grundreba”, ‚giftige kruipende plant’. Een andere Nederlandse naam, onderhave, heeft dezelfde oorsprong. Engels: ground-ivyꜛ.
Gebruik
  Samentrekkend bij ontstekingen, ‥

#### Lamiumꜛ, dovenetelꜛ

Naamgeving
  Van Grieks „laimos”, ‚keel’; de bloemkroon lijkt op een mond met keel. (Zoals wij een andere plant leeuwenbek noemen.) De plant gelijkt qua blad op de brandnetel, maar brandt niet, dus een dove netel. Voor het gebruik van „doof”, denk aan „verdoven”, ‚gevoelloos maken’. Vergelijk de Engelse naam. Engels: dead-nettleꜛ.

##### Lamium albumꜛ, witte dovenetelꜛ

Naamgeving
  De volksnaam „zuigjes” verwijst naar het feit dat na plukken uit de witte bloemkronen de honing gezogen kan worden. Engels: white dead-nettleꜛ.

##### Lamium maculatumꜛ, gevlekte dovenetelꜛ

Naamgeving
  Engels: spotted dead-nettleꜛ.

#### Galeopsisꜛ, hennepnetelꜛ

Naamgeving
  Grieks „galeopsis” betekent „lijkend op een wezel, van „galeè”, ‚wezel’. De bloem zou op een wezelkop lijken. Engels: hemp-nettleꜛ.

##### Galeopsis segetumꜛ, bleekgele hennepnetelꜛ

#### Stachysꜛ, andoornꜛ

Naamgeving
  In het Engels heet het geslacht „woundwort”, wegens de wondhelende werking van de betonie. Het Griekse woord „stachus” komt overeen met ons „stang”, „stengel”, wegens de rechtopstaande bloeistengels. Engels: woundwortꜛ.

##### Stachys officinalisꜛ, betonieꜛ

Komt in Nederland bijna alleen rond Nijmegen en in Zuid-Limburg voor.

Naamgeving
  In de kloostertuin Vettonica geheten. Engels: betonyꜛ.
Gebruik
  Een panacee.

#### Marrubiumꜛ, malroveꜛ

Naamgeving
  In Laat—Latijn en —Grieks heet deze plant „eupatorion”, naar de leverwerking. Zie naamsverwarring, leverkruiden.

##### Marrubium vulgareꜛ, malrove

Naamgeving
  In de kloostertuin Marrubium geheten. De wetenschappelijke (en Latijnse) naam Engels: white horehoundꜛ.

#### Ballotaꜛ, balloteꜛ

Naamgeving
  De wetenschappelijke geslachtsnaam zou de Griekse naam zijn; dit heb ik echter niet kunnen verifiëren.

##### Ballota nigra foetidaꜛ, stinkende balloteꜛ

Naamgeving
  De plant ruikt onaangenaam. Engels: black horehoundꜛ.

#### Leonurusꜛ, hartgespanꜛ

Naamgeving
  De wetenschappelijke geslachtsnaam is gelatiniseerd van het Grieks voor „leeuwenstaart”, van „leoon”, ‚leeuw’, en „oura”, ‚staart’.

##### Leonurus cardiacaꜛ, hartgespan

Naamgeving
  Het ‚hart’ in de wetenschappelijke soortnaam en de Nederlandse naam verwijst naar het gebruik; een verklaring voor ‚gespan’ heb ik nog niet gevonden. Engels: motherwortꜛ.

#### Prunellaꜛ, brunelꜛ

Naamgeving
  Het geslacht is genoemd naar de ziekte „prunella”, ‚keelontsteking’, die het zou genezen. Engels: self-healꜛ.

##### Prunella vulgarisꜛ, brunel

#### Ajugaꜛ, zenegroenꜛ

Naamgeving
  Het accent is in het NOM-boek verkeerdelijk als „ajuga” gegeven. Het ‚zene-’ in zenegroen is het oude ‚sin’, dat ook in ‚zonnedauw’ en ‚zondvloed’ terug te vinden is. Het betekent ‚altijd’. Een altijd groene plant dus. Engels: bugleꜛ.

##### Ajuga reptansꜛ, kruipend zenegroenꜛ

#### Teucriumꜛ, gamanderꜛ

Naamgeving
  Spreek uit: „Tui‥” „Teukria” was een andere naam voor Troje — verwijst de naam daarheen? Voor de Nederlandse naam, zie bij echte gamander.

##### Teucrium scorodoniaꜛ, valse salieꜛ

##### Teucrium scordiumꜛ, watergamanderꜛ

##### Teucrium chamaedrysꜛ, echte gamanderꜛ

Naamgeving
  De naam gamander is een verbastering van de Griekse naam „chamaidrus”, ‚dwergeik’, die nog voortleeft als wetenschappelijke soortnaam.

#### Ocimumꜛ, bazielkruidꜛ

Naamgeving
  Engels: basilꜛ.

##### Ocimum basilicumꜛ, bazielkruid

Naamgeving
  Engels: sweet basilꜛ.

#### Lavandulaꜛ, lavendelꜛ

Bevat linalool (spelling?), tannine, vluchtige oliën, waaronder linaloylacetaat

Naamgeving
  Engels: lavenderꜛ.
Gebruik
  Kalmeert het centrale zenuwstelsel.

##### Lavandula angustifoliaꜛ, lavendel

Naamgeving
  Ook L．spica, L．officinalis of L．vera genoemd.

##### Lavandula latifoliaꜛ, grote lavendelꜛ

Naamgeving

#### Rosmarinusꜛ, rozemarijnꜛ

Naamgeving
  Engels: rosemaryꜛ.

##### Rosmarinus officinalisꜛ, rozemarijn

#### Melissaꜛ, melisseꜛ

Naamgeving
  Engels: balmꜛ.

##### Melissa officinalisꜛ, citroenmelisseꜛ

Naamgeving
  De plant heeft een sterke citroengeur.

#### Hyssopusꜛ, hyssopꜛ

Naamgeving
  Engels: hyssopꜛ.

##### Hyssopus officinalisꜛ, hyssop

Naamgeving
  Ook wel yssopꜛ genoemd.

#### Monardaꜛ, bergamotplantꜛ

Naamgeving
  Naar Nicolás Bautista Monardes. De naam ‚bergamot’ komt van het Turkse „bey armudu”, ‚prinsenpeer’.

##### Monarda didymaꜛ, bergamotplant

### Verbenaceaeꜛ, ĳzerhardfamilieꜛ

Een soortenrijke familie, maar de meeste soorten zijn tropisch, en in Nederland/Vlaanderen komt er maar één soort wild voor.

#### Verbenaꜛ, ĳzerhardꜛ

Bloeit in de late zomer, de dagvlindertijd. Het bloemhoofd als geheel is landingsplaats: te groot voor bijen.

Naamgeving
  Volgens sommigen zou de plant gebruikt kunnen worden om staal te harden. In Duitsland werden echter tot in de 20e eeuw „sterkende hoofdkussens” verkocht waarin vogellijm en ijzerhard; men zou er „ijzersterk” van worden. Engels: vervainꜛ.

##### Verbena officinalisꜛ, ĳzerhard

Een typische dagvlinderbloem: bloeitijd late zomer, wanneer de dagvlinders het meest actief zijn. De individuele bloempjes bieden geen landingsplaats voor bijen of hommels, maar de bloeiwijze als geheel is een geschikte landingsplaats voor vlinders, die zowel groot als licht genoeg zijn (dezelfde strategie wordt gevolgd door de Buddleia, die daardoor ook populair bekend staat als „vlinderstruik”).

### Plantaginaceaeꜛ, weegbreefamilieꜛ

#### Plantagoꜛ, weegbreeꜛ

Typische windbestuivers: onopvallende bloemen zonder nectar, maar met ver uitstekende meeldraden.

Naamgeving
  Latijn (niet gevonden) Nederlands „weegbree” daar de plant zich langs wegen uitbreidt. Om dezelfde reden noemden de Indianen het „white man’s footprint”. Engels: plantainꜛ, ribgrassꜛ.

##### Plantago lanceolataꜛ, smalle weegbreeꜛ

Bevat iridoïden (zoals aucubine), catalpol, slijmstoffen.

Naamgeving
  Engels: ribwortꜛ.
Gebruik
  De plant heeft een anti-bacteriële werking.

##### Plantago mediaꜛ, ruige weegbreeꜛ

##### Plantago majorꜛ, grote weegbreeꜛ

Naamgeving
  Engels: greater plantainꜛ.

##### Plantago afraꜛ, vlozaadꜛ

Naamgeving
  De naam „vlozaad” wordt gegeven aan de zaden van deze soort en van een andere, struikweegbree, die aan vlooien doen denken
Gebruik
  De zaden zwellen in water op tot een slijm dat, gebruikt voor het appreteren (pappen) van linnen, papier, e.d., een mooie glans geeft.